گفت‌وگو اختصاصی بهاردلکش با دکتر کوروش روستایی باستان‌شناس و دکتر حسن رضوانی نیک باستان‌شناس و سرپرست گروه اکتشافات قلعه‌نوخرقان

Exclusive Interview with Dr. Cyrus Rouste Archaeologist and Dr. Hassan Rezvani Nick Archeologist and…

بررسی باستان شناسی و تاریخی قلعه‌نوخرقان

سیاه ریگی و دیگر محوطه‌های تاریخی شهرستان شاهرود

📝 گفت‌وگو اختصاصی بهاردلکش با دکتر کوروش روستایی باستان‌شناس پیشکسوت ایرانی و دکتر حسن رضوانی نیک باستان‌شناس و سرپرست گروه اکتشافات قلعه‌نوخرقان در سال ۷۸:

+ جناب دکتر لطفاً توضیحاتی کلی در رابطه با وضعیت محوطه های باستانی شهرستان بفرمایید.
#دکتر_روستایی: شهرستان تعداد زیادی محوطه های تاریخی دارد. بسیاری از آن‌ها تا الان کلنگ نخورده. در واقع فقط بررسی شده. به این علت که نیاز نیست همه سایت ها حفاری شود. به هر حال این همه سایت هست که نسلهای بعدی هم می‌آیند و بررسی می کنند.

+ در مورد تپه سیاه ریگی[قلعه‌نوخرقان] و باقی تپه‌های پر اهمیت‌تر چطور؟ کدام محوطه‌ها قدیمی‌ترین‌های این مناطق هستند؟
#دکتر_روستایی: سیاه ریگی هم دوره مزج هست . این دو تا هم دوره چخماق هستند . چخماق هم هم‌دوره تپه رویان و هم دوره ده خیر . یعنی شما هفت تا محوطه در اینجا [شهرستان] دارید. این هفت تا همه نوسنگی هستند . یعنی قدیمی‌ترین محوطه های شما اینها هستند . مزج هست ، سیاه ریگی[قلعه نو خرقان] هست ، ده خیر هست ، قسمت شرقی چخماق[بسطام] هست ، خیرآباد هست ، کلاته خان هست در سمت جاده دامغان و همین محوطه عمادالدین 2[رویان] . این هفت تا همه هم زمان مسکونی بوده اند. در ۸ هزار سال پیش حدوداً. یعنی وقتی سیاه ریگی آباد بوده مزج هم آباد بوده. غیر از این ۵۵ تا محوطه در سمت دیگر البرز در دشت گرگان داریم. آنجا خیلی خیلی بیشتر دارد . آب و هوای خوب و حاصل خیزی تاثیر زیادی داشته.

دکتر #رضوانی_نیک: تپه سیاه ریگی قلعه‌نوخرقان، مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است . درهنگام عملیات گمانه زنی در اطراف آرامگاه شیخ ابوالحسن خـرقانی، روزهای جمعه که کار هیأت تعطیل بود، برای بررسی و شناخت آثار اطراف خرقان می رفتیم.

+ سال ۷۸؟
دکتر #رضوانی_نیک: بله. در یکی از این روزهای تعطیل به دیدن محوطه‌ای رفتیم که یکی از مناطق با ارزش پیش از تاریخ منطقه محسوب می شود. درنظر اول بخاطر ارتفاع کم به نظر نمی رسد یک تپه باستانی است. به خاطر وجود ریگ های ریز و درشت سیاهی که سطح آن را فرا گرفته به ” سیاه ریگی” معروف است. “تپه سیاه ریگی” در بین باغات و زمین‌های کشاورزی اهالی قلعه‌نوخرقان قرارگرفته است. وسعت و ارتفاع این تپه درحدود ۲ هکتار وسعت دارد که به صورت شمالی – جنوبی است، ارتفاع چندانی ندارد. دارای پستی و بلندی‌هایی است که بلندی های آن حداکثر به یک متر می رسد.

+ در بررسی سیاه‌ریگی به چه آثار و دوره‌هایی رسیدید؟
دکتر #رضوانی_نیک: در سیاه ریگی ۲ نوع سفال مشخص است،سفال قابل مقایسه با قدیمی‌ترین دوره ی سنگ چخماق بسطام (تپه شرقی آن) و ده خیر (جیتونی) و نوع دوم قابل مقایسه با دوره‌ی چشمه علی شهر ری .سفالینه‌های نوع دوم ، سفالینه های دست ساز با خمیر مایه ی شن وماسه بسیار ظریف تر وتنوع آنها نسبت به نوع اول بیشتر است. نقوش عموما حیوانی بز و پرندگان و هندسی به صورت خطوط موازی، زیگزاگها، شطرنجی وخطوط مواج است. شیوه‌های سفالگری و تکنیک‌های مربوط به آن و مرغوبیت آن در دوره‌ی دوم نسبت به دوره ی اول پیشرفته‌تر است، سنت های سفالگری دوره ی اخیر تا زمان متروک شدن محوطه باقی مانده است.

کهنه قلعه و تپه قبر کولی قلعه‌‏نوخرقان

+ جناب دکتر ، توضیحی هم در مورد محوطه‏‌های اطراف آرامگاه خرقانی و دخمه‌های آن بفرمایید. این دخمه ها محل سکونت چه دوره‏‌ای بوده؟

دکتر #رضوانی_نیک: این دخمه‏‌ها محل سکونت نبوده . این‏ها به احتمال زیاد محل نیایش بوده . این دخمه‏‌ها طاق‏هایی در ورودی داشته که فروریخته‌‏اند. این طاق‏‌هایی که بعضی از آن‏ها مانده جلوتر بوده و به مرور زمان ریخته شده و تخریب شده. سال ۷۸ که من برای بررسی به خرقان آمدم تمام این اشکفت‏‌ها(دخمه‌‏ها) را همه را تخلیه کردم. زباله ریخته بودند . پر بود از سرنگ و آشغال و … . مبلغ قابل توجهی دادم به کارگرها تا این اِشکفت‏‌ها را تمیز کنند. خودم هم لباس کار می‏‌پوشیدم و با چه مشقتی تمیز کردیم این اِشکفت‌‏ها را. نمیدانم هنوز هم تمیز هست یا نه؟

+ بله . هنوز هم تمیز هست.

دکتر #رضوانی_نیک: هر چه که اینجا را تمیز نگه دارید به نفع شماست . بالاخره روزی می‏رسد که یک پژوهشگر به سراغ این محوطه و اِشکفت‏ها بیاید. من که نرسیدم ولی کلا من می‌گویم این محوطه فرق دارد. از این نظر که اینها عادی نیست . اینها زیر قلعه هست. اینها جنس خاکش هم کنگلومرا هست . بافت شن و ماسه فشرده‌‏ست که راحت با کلنگ کنده می‌‏شود ولی فرو نمی‏ریزد. سنگ نیست کنگلومراست.

+ پس بنظر شما این دخمه‏‌ها و اشکفت‏‌ها نیایشگاه بوده؟

دکتر #رضوانی_نیک: بله. قطعا محل سکونت نبوده . سکونت در اطرافش بوده . این دخمه‏‌ها به احتمال زیاد عبادتگاه پیش از اسلام بوده.

+ این اشکفت‌‏ها برای چه دوره‌‏ای هست؟

دکتر #رضوانی_نیک: من در قسمتی از این عرصه گمانه‌‏ای زدم به عمق ۲ متر . به سفال ساسانی رسیدم سفالی که مربوط به قلعه بود البته. اسلامی نبود سفال‏ها.

+ تپه کولی چطور؟ تپه‏‌ای که روبروی درب پارکینگ آرامگاه است.

دکتر #رضوانی_نیک: آن‏ها هم طاق داشته . آن‏ها هم اشکفت بوده. اینها سکونتی نبوده. ما در مورد زمانی صحبت می‏‌کنیم که مردم خانه درست میکرده‌‏اند . دلیل نمی‏‌شده در دل تپه خانه بسازند. این‏ها بنظر میرسد جایی بوده که مراسمی ، آیینی چیزی برگزار کنند. این خیلی مهم است. انتهای این اشکفت‏‌ها سکویی هست شبیه به محراب . این‏ها نشانه است . این سکو مانندها انگار محل آیین بوده.

+ در مورد قلعه‏‌ای که روی اشکفت‏‌ها هست چه؟

دکتر #رضوانی_نیک: این قلعه‌‏ای که درست کرده‏‌اند دیواره‌اش از خشت و گلچینی نیست . این از رسوبات همان تپه‏‌هاست. از همان بافتی که اشکفت را کنده‌‏اند با همان رسوبات دیوار ساخته‌اند.

+ اگر تپه کولی هم از همان دوره کهنه قلعه است و همان کاربرد نیایشگاه پیشینیان را داشته چرا نامش تپه قبر کولی گفته می‏‌شود؟

دکتر #رضوانی_نیک: بیشتر کولی‏‌هایی که قدیم از گرگان می‌‏آمدند اینجا زندگی می‏‌کردند. این دوره‏‌گردها که الان هم می‌‏آیند در اطراف شاهرود و شهرهای دیگر ، چاقو درست می‏‌کنند و …. . اینها سال‏ها پیش که به خرقان می‏‌آمدند در حاشیه شهر که اینجا بوده زندگی می‏کردند. این اشکفت‌‏ها مال آن‏ها نیست. اینها فقط چون سرپناهی نداشته‌‏اند داخل این اشکفت‏‌ها زندگی می‌کردند. وگرنه اشکفت‌‏ها برای پیش از اسلام است. اشکفت‌‏ها خیلی قدیمی‌تر از دوره کولی‏‌ها و دوره زندگی شیخ ابوالحسن بوده . ضمنا ما در پشت این تپه قبر کولی قبرستان پیدا کردیم . اینقدر استخوان پیدا کردیم که حد نداشت. انگار در یک دوره‌‏ای وبا یا طاعون آمده باشد و … .

کهنه قلعه، تپه قبرکولی و محوطه نویافته قلعه‌‏نوخرقان

+ جناب دکتر ، طبق توضیحاتی که شما دادید، تپه کولی و کهنه قلعه از یک ماهیت هستند. ایا اینها پیوسته و مجتمع هم بوده‌اند؟

دکتر #رضوانی_نیک: بله. اینها یک مجموعه یکنواخت و پیوسته بوده‌اند. اما خب بعد از اسلام آرامگاه خرقانی روی این مکان ساخته شده و بعدا هم با خیابانی که کشیده شده ، عملا مجزا شده‌اند.

+ حسن تصادف عجیبی هست در این اتفاق که این محدوده تاریخی پیش از اسلام نیایشگاه بوده ، بعدا هم با وجود آرامگاه خرقانی و قبر یکی از امامزادگان ، هویت معنوی خودش رو حفظ کرده است.
مردمی که از این نیایشگاه استفاده میکردند کجا ساکن بودند؟ آیا مشخص شده؟

دکتر #رضوانی_نیک: بله. ما حدود ۲۴ گمانه در سال ۷۸ زدیم که محدوده بسیار وسیعی را شامل می‌شد. شما در تمام اطراف این دو تپه محل سکونت دارید. در سمت جنوب غربی گورستان باستانی این مردم بوده. در غرب محدوده ما آثار ذوب فلزات و کوره پیدا کردیم.

+ نوعی ناحیه صنعتی؟

دکتر #رضوانی_نیک: دقیقا! انگار که این ناحیه جزو مراکز صنعتی و تولیدی منطقه بوده. در سمت شمال و شمال‌شرق هم محل سکونت پیدا کردیم. باز هم تاکید میکنم، اینجا خاص هست. خاص.

+ گفتید سفال دوره ساسانی. آثاری از حمله اعراب پیدا نکردید؟

دکتر #رضوانی_نیک: خیر. کاوش‌ها محدود بود. ضمنا فقط ساسانیان نیست. آثار دوره پارت هم پیدا کردیم. پارت و ساسانیان هر دو. خشت‌های ۵۰ در ۵۰ دوره ساسانی.

+ توضیحی در مورد محوطه نویافته می‌دهید؟

دکتر #رضوانی_نیک:
محوطه نویافته را باید کاوش کنیم. در اینکه مربوط به دوره اسلامی هست شکی نیست اما دوره اش را باید مشخص کنیم. حدس من این است که مربوط به دوره زندگی شیخ ابوالحسن هست. یعنی روستای خرقانِ عصر خرقانی در آنجا بوده.

+ به عنوان سوال اخر و البته بی ربط به مباحث قبل. قلعه شهرآباد کاربردش چه بوده؟

دکتر #رضوانی_نیک: همان قلعه که سر نبش بود؟

+بله.

دکتر #رضوانی_نیک: زیاد قدیمی نیست. احتمال زیاد برای دوران قاجار هست و یا قبل از آن. کاربردش هم نظامی بوده. محل اتراق نظامیان بوده. یک جور پادگان کوچک و دژ دفاعی. دفاع در برابر حمله ترکمن‌ها. چون در یک دوره‌ای ترکمن‌ها زیاد به این نواحی حمله می‌کردند.

نظر ارزشمند شما

ایمیل شما محفوظ است